Trong lớp người lớn, hầu như khoá nào cũng có ít nhất một người mà hành vi của họ ảnh hưởng tới lớp.
Điều quan trọng cần nhớ trước: hành vi gây khó thường có nguyên nhân, và tìm được nguyên nhân giúp xử lý hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ đối phó với biểu hiện.
Các dạng thường gặp
Người nói quá nhiều. Trả lời mọi câu hỏi, kể chuyện dài, chiếm thời gian của người khác.
Người tranh luận liên tục. Phản bác gần như mọi nội dung.
Người im lặng hoàn toàn. Không tham gia gì, khó biết họ có theo kịp không.
Người đến muộn hoặc nghỉ nhiều, rồi yêu cầu giảng lại.
Người làm việc riêng — điện thoại, máy tính, việc cơ quan.
Người phàn nàn liên tục về nội dung, tốc độ, hoặc cách tổ chức.
Người tách khỏi hoạt động nhóm hoặc gây khó cho nhóm mình.
Nguyên nhân thường thấy
Hiểu nguyên nhân đổi hẳn cách xử lý:
- Không theo kịp — người nói nhiều đôi khi đang che giấu việc mình không hiểu; người im lặng thường là đang lạc.
- Đã biết rồi và thấy chán — nội dung không phù hợp với trình độ của họ.
- Mong đợi khác với thực tế khoá học — họ đăng ký với kỳ vọng khác.
- Bị bắt đi học — với các lớp do cơ quan cử đi, đây là nguyên nhân rất phổ biến.
- Muốn được ghi nhận — người nói nhiều đôi khi chỉ cần được công nhận là có kinh nghiệm.
- Áp lực từ bên ngoài — công việc, gia đình, sức khoẻ.
- Không hợp với cách dạy của bạn.
Xử lý theo mức độ
Mức một — Điều chỉnh bằng thiết kế. Đây nên là cách đầu tiên, vì nó không nhắm vào cá nhân ai:
- Với người nói nhiều: dùng hoạt động theo cặp và nhóm nhỏ, đặt quy tắc mỗi người phát biểu một lần trước khi ai đó phát biểu lần hai, giới hạn thời gian mỗi lượt.
- Với người im lặng: hỏi trong nhóm nhỏ trước, dùng phiếu viết thay vì hỏi miệng, hỏi câu dễ trước.
- Với người làm việc riêng: đổi nhịp, chuyển sang hoạt động cần tham gia.
- Với lớp có trình độ lệch: có phần mở rộng cho người nhanh.
Mức hai — Tín hiệu phi lời và nhắc chung. Đến gần chỗ người đó, nhìn, hoặc nhắc cả lớp về quy tắc mà không chỉ đích danh.
Mức ba — Nói riêng. Nếu hai mức trên không đủ:
- Nói ngoài giờ học, không trước mặt lớp.
- Bắt đầu bằng việc hỏi — bạn thấy khoá học thế nào, có gì chưa phù hợp không. Thường bạn sẽ biết nguyên nhân ở đây.
- Mô tả hành vi cụ thể và tác động của nó, không đánh giá con người.
- Đề nghị giải pháp cụ thể.
- Ghi nhận đóng góp tích cực của họ nếu có.
Mức bốn — Xử lý chính thức. Với các trường hợp nghiêm trọng — xúc phạm người khác, gây rối, vi phạm quy định — cần làm việc với trung tâm hoặc theo quy trình đã thoả thuận.
Những điều không nên làm
- Phê bình trước cả lớp. Gây xấu hổ, tạo đối kháng, và làm cả lớp căng thẳng.
- Mỉa mai. Người lớn nhận ra ngay và nhớ rất lâu.
- Phớt lờ kéo dài. Vấn đề không tự hết và các học viên khác sẽ thấy bạn không xử lý.
- Đối đầu trực tiếp khi đang có cảm xúc.
- Nói về họ với học viên khác.
- Để một người quyết định nhịp của cả lớp.
Về việc phòng ngừa
Phần lớn vấn đề giảm rõ nếu có sự chuẩn bị từ đầu:
- Thoả thuận quy tắc lớp ở buổi đầu — cùng xây với lớp thay vì áp đặt. Quy tắc do lớp cùng đặt ra dễ được tôn trọng hơn.
- Khảo sát trước khoá — mong đợi, nền tảng, mục tiêu. Điều này giúp bạn phát hiện sớm những người có kỳ vọng lệch.
- Nói rõ phạm vi khoá học ngay từ đầu, gồm cả những gì khoá không dạy.
- Có kênh phản hồi giữa khoá để vấn đề được nêu sớm thay vì tích tụ.
- Thiết kế nhiều hoạt động tham gia — lớp ngồi nghe thụ động dễ sinh vấn đề hơn.
Trường hợp đặc biệt: học viên bị cử đi học
Đây là tình huống khó riêng vì họ không tự nguyện:
- Thừa nhận thực tế ngay từ đầu — nhiều người thấy nhẹ nhõm khi điều đó được nói ra.
- Tìm điểm có ích với họ — hỏi công việc của họ và liên hệ nội dung vào đó.
- Đừng cố ép nhiệt tình.
- Tôn trọng. Đối xử như người có chuyên môn, không như người bị phạt.
Khi vấn đề nằm ở bạn
Cần trung thực xem xét khả năng này:
- Nếu nhiều người cùng có phản ứng, vấn đề có thể ở nội dung hoặc cách dạy.
- Nếu học viên phàn nàn về cùng một điều qua nhiều khoá, đây là tín hiệu cần xem lại.
- Nếu bạn thấy khó chịu với nhiều học viên, có thể bạn đang kiệt sức chứ không phải họ khó tính.
Hỏi phản hồi ẩn danh giữa khoá là cách tốt để biết.
Một điều đáng nhớ
Trong phần lớn trường hợp, người gây khó không cố ý gây khó. Họ đang phản ứng với điều gì đó — không hiểu bài, thấy chán, kỳ vọng lệch, hoặc có việc riêng nặng nề.
Tiếp cận với giả định đó thường giải quyết được vấn đề nhanh hơn, và giữ được cả người đó lẫn không khí của lớp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao học viên gây khó?
Thường do không theo kịp, đã biết rồi và thấy chán, mong đợi khác thực tế, bị cử đi học không tự nguyện, muốn được ghi nhận, hoặc có áp lực từ bên ngoài.
Cách xử lý đầu tiên nên là gì?
Điều chỉnh bằng thiết kế — dùng hoạt động nhóm nhỏ, đặt quy tắc mỗi người phát biểu một lần, đổi nhịp buổi học — vì cách này không nhắm vào cá nhân ai.
Nói riêng với học viên thế nào?
Nói ngoài giờ học, bắt đầu bằng việc hỏi họ thấy khoá học thế nào, mô tả hành vi cụ thể và tác động chứ không đánh giá con người.
Không nên làm gì?
Phê bình trước cả lớp, mỉa mai, phớt lờ kéo dài, đối đầu khi đang có cảm xúc, và nói về họ với học viên khác.
Khi nào vấn đề có thể nằm ở người dạy?
Khi nhiều người cùng có phản ứng, khi học viên phàn nàn về cùng một điều qua nhiều khoá, hoặc khi bạn thấy khó chịu với nhiều học viên — có thể bạn đang kiệt sức.
